Traces of A Lost Public Space and Monument in A Changing City: The Hill And Church Of Profitis Elias in Ayvalık

Ayvalık preserves a distinctive architectural heritage from the nineteenth and twentieth centuries, yet many of its monumental buildings have been lost to natural decay and human intervention. Among them, the former Greek Orthodox Church of Profitis Elias—demolished in the mid-twentieth century—has largely been treated in scholarship through vague secondary accounts and distant photographs, leaving its architectural and urban context insufficiently understood. This article reconstructs the church’s history and situates it within its broader topographical setting on Profitis Elias (later Profitilya), now known as İlk Kurşun Hill, an area that has undergone major transformation in both name and function. Drawing on early twentieth-century Ottoman archival documents, including a bilingual technical report and original floor plans examined here for the first time, the study redefines the monument’s chronology and architectural phases. Complementing this analysis with contemporary written sources, old photographs, and oral evidence, it also explores the enduring presence of İlk Kurşun Hill in local urban memory. By combining architectural documentation with historical and memory studies, the article contributes to broader discussions of cultural heritage, urban transformation, and the reinterpretation of multi-layered landscapes in Late Ottoman and modern Ayvalık.

Keywords: Ayvalık, Urban history, Architectural history, Church, Profitis Elias.

Dönüşen Kentte İzler Bırakarak Kaybolmuş Bir Kamusal Mekân ve Anıtı: Ayvalık Profitis Ilias Tepesi ve Kilisesi

On dokuzuncu ve yirminci yüzyıllara tarihlenen karakteristik bir mimari mirasa ev sahipliği yapan Ayvalık’taki anıt eserlerden bazısı yeni işlevlerle günümüze ulaşsa da birçoğu doğa ve insan kaynaklı tahribatlarla yok olmuştur. Ayvalık’ta yirminci yüzyılın ortalarında yıkılmış eski bir Rum Ortodoks kilisesi olan Profitis Ilias’a dair akademik yazın, genellikle muğlak ikincil kaynaklarla, uzaktan çekilmiş eski fotoğraflara dayandığı üzere hem anıtın hem de yakın çevresinin mimari ve kentsel bağlamı, sınırlı bir çerçevede, nispeten izlenimsel kalmıştır. Bu arada üzerinde yapının bulunduğu, eski ismiyle Profitis Ilias/ Profitilya, yeni ismiyle İlk Kurşun Tepesi, tarihsel topoğrafyası yanında yel değirmenleri gibi diğer kültürel miras değerleriyle birlikte irdelenmemiştir. Hâkim konumuna karşın, kent tarihi bakımından halen belirsizlikler barındıran mevki, yakın dönemde temelden bir değişim ve dönüşüme uğramış, yeni bir isme ve işleve kavuşmuştur. Profitis Ilias Kilisesi’nin mimari tarihi, çift dilli bir teknik rapor beraberinde kat planlarını da içeren ve ilk kez bu makalede etraflıca incelenen yirminci yüzyıl başı arşiv belgeleri yoluyla detaylandırılmıştır. Ayrıca, çağdaş yazılı birincil kaynaklar dikkate alınarak, kilise ile yakın çevresinin kent hafızasındaki yeri tartışılmıştır. Osmanlı Arşivi belgeleri ve eski fotoğraflar yoluyla, çalışmanın teorik kurgusu desteklenmiştir. Bulgular, Profitis Ilias Kilisesi’nin kronolojisi ve mimari evrelerini daha ayrıntılı bir çerçeveye oturturken, İlk Kurşun Tepesi’nin kent hafızasındaki uzun yaşamını da ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Ayvalık, Kent tarihi, Mimarlık tarihi, Kilise, Profitis Ilias.